پادشاهی بازمی‌گردد

استفاده عربستان سعودی از قدرت نرم در عراق باعث نگرانی ایران شده

ریاض به دنبال جنوب عراق است، جایی که ایران آن‌را حیاط خلوت خود تلقی می‌کند

 

مجله اکونومیست – ترجمه از ایران‌در‌جهان: چیزی نمانده آدم یاد گذشته‌ها بیافتد. پیش از اشغال کویت به دست صدام حسین در سال ۱۹۹۰، عرب‌های خلیجی کنار ساحل رودخانه شط العرب در جنوب عراق  خوشگذرانی می‌کردند. خیلی‌هایشان در زمین‌های نزدیک بصره ویلا داشتند و همسر عراقی می‌گرفتند. آن‌ها حالا پس از سه دهه وقفه برگشته‌اند. عربستان سعودی دارد کارهای نهایی کنسولگری‌اش در هتل شرایتون بصره را انجام می‌دهد. آن‌جا است که خواننده‌‌های عراقی ترانه‌های سوزناک عشقی می‌خوانند و گارسون‌ها می‌رقصند. ماه پیش بود که چندین شاعر سعودی برای جشنواره‌ای ادبی به بصره آمدند.

ارتباط هوایی بین عراق و عربستان هم از نو برقرار شده  و ماهی ۱۴۰ پرواز بین دو کشور سفر می‌کنند. چندین شرکت دولتی از جمله «اس آی بی سی»، غول پتروشیمی سعودی‌ها، مشغول ثبت دفتر در بغدادند. در کنفرانس ماه گذشته کویت، عادل الجبیر، وزیر خارجه سعودی، وعده ۱ میلیارد دلار وام و ۵۰۰ میلیون دلار اعتبار صادراتی را برای پشتیبانی از بازسازی عراق پس از جنگ با «دولت اسلامی»‌ [داعش] داد.

در ابتدا این آمریکا بود که سعی کرد علاقه سعودی‌ها را جمع کند. واشنگتن مدتی است می‌کوشد پشتیبانی کشورهای منطقه خلیج [فارس] را گرد هم آورد تا جلوی پیشروی ایران به سوی غرب را بگیرند. قبولاندن چنین طرحی به عربستان آسان نبود. عراق در زمان صدام تهدید به اشغال عربستان سعودی کرده بود. در همین دوران اخیر هم اجازه داده شبه‌نظامیان شیعه مورد حمایت ایران نزدیک مرز عربستان اردوگاه به پا کنند. در مقابل، عربستان که خود را حامی سنی‌های منطقه می‌داند متهم به تامین مالی جهادگرایان سنی در عراق است.

اما محمد بن سلمان، ولیعهد عربستان، دارد منطق فرقه‌گرایی مذهبی کشورش را کنار می‌زند. در سال ۲۰۱۵ او نقشی محوری در برقراری مجدد روابط دیپلماتیک با عراق داشت و سال گذشته مرزهای بین دو کشور را از نو گشود. حمایت مالی را از سیاستمداران سنی به سیاستمداران شیعه موثرتر منتقل کرده. حتی میزبان مقتدی صدر، روحانی شیعه، و قاسم الاعرجی، وزیر کشور عراق که نزدیک به ایران است، بوده. دیپلمات‌ها به تفاوت بین کمک عربستان و ایران (که در کنفرانس کویت هیچ مبلغی ارائه نکرد) اشاره می‌کنند. یک مقام عراقی با خشنودی می‌گوید:‌ «سعودی‌ها در میدان نبرد از پس ایران برنیامدند و حالا می‌خواهند با پول از آن جلو بزنند.»

اکثریت جمعیت عراق عرب‌های شیعه هستند و ایران کوشیده با تشویق فرقه‌گرایی مذهبی و جلب حمایت شیعیان نفوذ خود را افزایش دهد. عربستان سعودی می‌خواهد با احیای هویت عرب کشور و قرار دادن عراقی ها در مقابل ایرانِ فارسی‌زبان آن‌ها را دوباره جلب خود کند. ناسیونالیسم عرب پس از ممنوعیت حزب سابقا حاکمِ بعث در سال ۲۰۰۳ تا حدود بسیاری کنار زده شده بود.

جنوب عراق اینقدر وارد مدار ایران شده که بزرگراه‌هایی را به نام آیت‌الله روح‌الله خمینی فقید، رهبر انقلاب اسلامی ایران، نام‌گذاری کرده‌اند

بخش عمده توجه‌ها معطوف بصره، ثروتمندترین استان عراق، است. از جمله پروژه‌هایی که سعودی‌ها قصد سرمایه‌گذاری در آن را دارند کارخانه پتروشیمی متروکه بصره است که می‌تواند به عراق امکان دهد خود را از اتکا به محصولات ایرانی نجات دهد. سعودی‌ها در ضمن نگاهی هم به گل و لای نزدیک مرز دارند که می‌تواند با استفاده از سفره آب‌های زیرزمینی به زمین‌های حاصلخیز بدل شود. مقامات عراق امیدوارند این‌گونه ساخت راه‌آهن را تامین مالی کنند و خط لوله‌ای که تا سال ۱۹۹۰ نفت عراق را به دریای سرخ می‌برد بازگشایی شود.

جنوب عراق اینقدر وارد مدار ایران شده که بزرگراه‌هایی را به نام آیت‌الله روح‌الله خمینی فقید، رهبر انقلاب اسلامی ایران، نام‌گذاری کرده‌اند؛ احزاب شیعه مورد حمایت ایران همه‌جا سر کارند. اما بعضی‌ها در تهران نگرانند و یادشان هست که عربستان سعودی در سال ۱۹۸۰ چطور عرب‌های عراق، حتی شیعیان‌شان را، متقاعد کرد که جنگی هشت ساله علیه ایرانِ خمینی راه بیاندازند. تجار ایرانی نگران رقابت جدید بر سر بازار عراقند که پس از چین دومین بازار بزرگ برای محصولات غیرنفتی ایران است.

همین است که ایران برای نزدیک‌تر کشیدن بیشتر عراق منطقه تجارت آزادی در جنب مرز شلمچه (نزدیک بصره) گشوده. ایران به صورت یک‌جانبه شرط روادید (ویزا) برای عراقی‌ها را لغو کرده تا بتوانند برای خرید به استان مرزی خوزستان سفر کنند. سقوط ارزش ارز ایران باعث افزایش درآمد گمرکی شده. واردات عراقی‌ها از ایران، از لحاظ ارزش، بیش از ۱۰۰ بار بیشتر از صادرات‌شان به این کشور است.

در عین حال، جناح‌های مورد حمایت ایران در عراق می‌کوشند آشتی با عربستان را برهم بزنند. سیاستمداران‌شان به حدود ۳۰۰۰ شهروند سعودی اشاره می‌کنند که به داعش پیوستند. یکی از شبه‌نظامیون در بصره می‌گوید: «چطور می‌توانیم از قاتلین خودمان استقبال کنیم؟» روحانیون نجف در مورد تقاضای عربستان برای گشایش کنسولگری در مقدس‌ترین شهر شیعیان مرددند.

اما تلاش سعودی‌ برای جذب عراقی‌ها محبوب از کار درآمده. مردم بصره علیرغم تمام روابط مذهبی‌شان با شیعیان ایران در جبهه‌های جنگ سرسخت عراق علیه ایران جنگیدند. خیلی‌هایشان حضور ایران را استعماری می‌دانند. و احتمال افزایش بازرگانی حتی نظر شبه‌نظامیان را هم عوض می‌کند. آن‌ها امیدوارند که سرمایه‌گذاران سعودی نیازمند امنیت و کمک برای برخورد با دیوان‌سالاری زجرآور عراق باشند.

حیدر العبادی، نخست‌وزیر عراق، ظاهرا دوست دارد از رقابت منطقه‌ای استفاده کند. در خبرها خواندیم که نیروهای امنیتی‌اش پوسترهایی که گروهی از حامیان ایران منتشر کرده بود و کنسولگری عربستان در بصره را محکوم می‌کرد جمع ‌کردند. اما برای جمع کردن خیال عربستان باید کارهای بیشتری انجام شود. ریاض تا الان به جز محک زدن موارد احتمالی سرمایه‌گذاری کار چندانی انجام نداده. پیش از امضای هرگونه قرارداد احتمالا تا انتخابات عراق در ماه مه صبر می‌کنند.

سایر دولت‌های خلیج [فارس] عراق را سیاهچالی پر از فساد اقتصادی می‌دانند و توجهی به آن ندارند. امیر محمد جوان هم شاید شکیبایی استراتژیک لازم برای به پایان رساندن اقدامات خود را نداشته باشد. اما اگر سعودی‌ها دنبال پیروزی سریع بودند، اولین بازی فوتبال‌شان در عراق پس از نزدیک ۴۰ سال درس خوب و به موقعی بهشان داد. بازیکنان سعودی در استادیوم بصره شال‌گردن‌های فوتبالی عراق را بالا گرفتند و دور ورزشگاه راه رفتند. اما در پایان کار، عراقی‌ها حسابی گوشمالی‌شان دادند و ۴-۱ باختند.

مترجم: آرش عزیزی

منبع: «اکونومیست»، ۸ مارس ۲۰۱۸

Facebooktwittergoogle_plusmailFacebooktwittergoogle_plusmail

Telegram

ترجمه و ویرایش از ایران در جهان