ست جی. فرانتزمن، اورشلیم پست\ ترجمه از ایران‌در‌جهان: آنکارا و تهران مدت‌ها است به دنبال روابط نزدیک‌تر با یکدیگر هستند اما دیدار جدیدشان در حالی صورت می‌گیرد که پادشاه عربستان سعودی به مسکو سفر کرده است.

رجب طیب اردوغان، رئیس‌جمهور ترکیه، روز چهارشنبه وارد کاخ سعدآباد در شمال تهران شد تا با حسن روحانی، رئیس‌جمهور ایران، دیدار کند. طبق گزارش‌های محلی، روحانی در این جلسه گفت: «ایران و ترکیه، دو دولت دوست مسلمان در محور ثبات منطقه هستند.» این دیدار عالی بخشی از رابطه تاریخی و رو به رشد بین ایران و ترکیه است. این دیدار در حالی از راه می‌رسد که ملک سلمان، پادشاه عربستان سعودی، روز پنجشنبه با ولادیمیر پوتین دیدار کرد تا در مورد بازرگانی و خاورمیانه گفتگو کنند.

در جلسه بین روحانی و اردوغان، طرف ایرانی تاکید داشت که عدم ثبات در خاورمیانه تقصیر «جدایی‌طلبی قومی و مذهبی و برنامه خارجی‌ها است.» روحانی از مبارزه علیه تروریسم گفت و به داعش، جبهه النصره (حیات التحریر شام، القاعده در سوریه) و حزب کردی «پ ک ک» اشاره کرد. این آخری نشان می‌دهد که ایران می‌خواهد ترکیه بداند که با آن هم‌نظر است. آن‌ها در ضمن از نیاز به احترام به مرزهای عراق و سوریه گفتند و از عدم پذیرش هرگونه تغییر جغرافیایی. این اشاره‌ای بود به اقدام اخیر اقلیم کردستان در برگزاری رفراندوم استقلال و اعلام خواست جدایی از عراق.

ترکیه وعده داد که در همکاری با بغداد فشار بر اقلیم کردستان را افزایش می‌دهد. علی خامنه‌ای، رهبر ایران، به اردوغان گفت رفراندوم کردستان تلاشی از سوی آمریکا برای درست کردن «اسرائیل دوم» در منطقه بوده است. علاوه بر مذاکره در موضوع سوریه و عراق، ترکیه و ایران می‌خواهند با افزایش بازرگانی بین دو کشور آن‌را به سالی ۳۰ میلیارد دلار برسانند. این از جمله باعث افزایش واردات گاز طبیعی توسط ترکیه می‌شود.

ترکیه و ایران در دو سوی مخالف جنگ داخلی سوریه هستند. ایران و شبه‌نظامیانش از متحدین کلیدی بشار اسد هستند و ترکیه از متحدین کلیدی شورشیان سوریه. اما جبهه‌های جنگ در شمال سوریه استقرار یافته‌اند و ترکیه حالا این واقعیت را پذیرفته که اسد ساقط نخواهد شد. اما خواست این کشور حفظ تصویر ایستادگی در کنار مردم سوریه است و برای این کار، ایران و ترکیه باید در مورد همکاری بر سر قرارهای «کاهش درگیری‌» که روسیه می‌کوشد در سوریه رقم بزند به توافق برسند. ایران، ترکیه و روسیه در شهر آستانه قزاقستان چند دور مذاکرات در مورد تخاصم سوریه برگزار کرده‌اند.

به گفته راغب سویلو، خبرنگار روزنامه «صباح» [ترکیه]، اردوغان در طول سفر خود به ایران گفت که «نیروهای مسلح ترکیه به ادلبِ سوریه اعزام می‌شوند تا اجرای قرار کاهش درگیری تضمین شود.» چنین اقدامی باعث تغییر جدی بازی در شمال سوریه خواهد شد چرا که نیروهای ترکیه را وارد منطقه‌ای پرتنش می‌کند که در آن جبهه النصره و سایر گروه‌های افراطی حاضر هستند. رسانه‌های روسیه در روز چهارشنبه مدعی شدند که حمله هوایی روسیه به ادلب باعث کشتن چند نفر از فرماندهان جبهه النصره و زخمی شدن رهبرشان ابومحمد الجولانی شده. نیروهای ترکیه تنها در صورتی وارد عمل می‌شوند که روسیه و اسد باور کنند که جبهه النصره اول نابود می‌شود. نیروهای ترکیه همین حالا در خاک سوریه، در نزدیکی شهر جرابلس، هستند. عملیات ترکیه که «سپر فرات» نام داشت در مارس ۲۰۱۷ پس از هفت ماه به تحرکات تهاجمی خود پایان داد.

رویکرد گرم ترکیه نسبت به ایران نیز موضوع تازه‌ای نیست. اردوغان در اکتبر ۲۰۰۹ به روزنامه «گاردین» گفته بود که «ایران دوست ما است.» در آن هنگام، محمود احمدی‌نژاد رئیس‌جمهور ایران بود و اردوغان، نخست‌وزیر ترکیه اما حتی همان موقع هم اردوغان گفته بود که «روابط بسیار خوبی» با رهبر ایران دارد. موسسه «رند» در سال ۲۰۱۳ مقاله‌ای به قلم اف. استفن لارابی و علیرضا نادر منتشر کرد که در مورد خوش‌بینی بیش از حد هشدار می‌داد. «ترکیه و ایران به لحاظ تاریخی بیشتر رقیب بوده‌اند تا همکار نزدیک و همچنان هم همین است. این دو البته بعضی منافع مشترک اقتصادی و امنیتی دارند اما منافع‌شان در بسیاری مسائل خاورمیانه در تضاد است.»

اردوغان در سفر ۲۰۱۴ خود به ایران با علی خامنه‌ای، رهبر، و روحانی دیدار کرد. الجزیره در آن هنگام نوشت: «به باور آمریکا، آشتی بین ترکیه و ایران برای حفظ ثبات وسیع‌تر در خاورمیانه مهم است. این دستاورد استراتژیکی است که واشنگتن امیدوار است حاصل مذاکرات قدرت‌های جهانی با تهران برای محدود کردن برنامه هسته‌ای این کشور باشد.» وزارت خارجه ایران آن دیدارها را «فاز جدیدی» در روابط نامید. اردوغان و روحانی در آوریل ۲۰۱۶ مذاکراتی در مورد افزایش بازرگانی داشتند.

اما روابط ایران و ترکیه وقتی به سردی گرایید که عراق از ترکیه خواست از پایگاهی نظامی در بعشیقه عراق عقب‌نشینی کند. آن پایگاه با حضور پیشمرگه‌های کرد بر پا شده بود تا به تعلیم سنی‌های عراق از شهر موصل برای آزادی نهایی کمک کند. عراق در اکتبر ۲۰۱۶ خواهان عقب‌نشینی نیروهای ترکیه شد. این باعث جنگ کلامی بین اردوغان و حیدر العبادی، نخست‌وزیر عراق، شد. به ادعای المانیتور «ترک‌ها آمریکا و ایران را برای تشویق بغداد علیه آنکارا مقصر می‌دانند.»

اما بحران اکتبر گذشت و روابط آنکارا با تهران تقویت شده‌اند. ترکیه در ژوئن ۲۰۱۷ گروه کوچکی از نیروهای خود را برای دفاع از قطر اعزام کرد. این پس از آن بود که عربستان، امارات، بحرین و مصر روابط خود با این دولت کوچک منطقه خلیج [فارس] را قطع کردند. ترکیه و ایران بر سر پشتیبانی خود از قطر به یکدیگر نزدیک شدند. بحران‌ قطر عمدتا بر سر ادعای امارات و عربستان بود که این کشور را حامی افراط‌گرایی مذهبی و بخصوص اخوان مسلمین، حماس و حزب‌الله ‌دانستند.

چرا این موضوع برای ترکیه مهم است؟ چرا که ترکیه روابط مثبتی با اخوان و حماس دارد که در سال ۲۰۱۳ پس از ساقط کردن محمد مرسی، رئیس‌جمهور مصر و عضو اخوان، به دست عبدالفتاح السیسی باعث مخدوش شدن روابط آن با مصر شد. ترکیه اما در سال گذشته تلاش کرده روابط خود با مصر را هم بهبود دهد. آنکارا در ضمن در ماه سپتامبر اعلام کرد از روسیه موشک‌های ضدهوایی اس ۴۰۰ می‌خرد. جاناتان اسپایر ماه گذشته در مقاله‌ای در اورشلیم پست این‌را آخرین «نقطه عطف در دور شدن متداوم آنکارا در سال‌های گذشته از موقعیت استراتژیک سنتی خود در منطقه به عنوان متحد ناتو و آمریکا» دانست.

این رویدادها نور تازه‌ای بر سفر روز پنجشنبه ملک سلمانِ عربستان سعودی به روسیه می‌تابانند. روسیه از متحدین کلیدی اسد است و عربستان سعودی از اپوزیسیون حمایت کرده است. به گفته اعلامیه رسمی کرملین در مورد دیدار پوتین و سلمان، این دو «مبادله مفصل آرا در مورد مسائل بین‌المللی» از جمله در مورد خاورمیانه و آفریقای شمالی داشته‌اند. اردوغان در مورد دیدار عربستان و روسیه چیزی نگفته اما از او در مورد مخالفت پوتین با قطع نفت اقلیم کردستان با توجه به منافع شرکت روسیِ «روس نفت» در آن‌جا سوال کردند. به گزارش روزنامه «ملیتِ» ترکیه، اردوغان پاسخ داد که بالاتر رفتن قیمت نفت به نفع مسکو است.

داستان وسیع‌تر جلسات ترکیه با ایران و عربستان با روسیه این است که قدرت‌های عمده سنتی در منطقه می‌بینند که جنگ‌های عراق و سوریه دارد آرام می‌گیرد و می‌خواهند نه تنها سیطره خود که ثبات در نظام دیپلماسی منطقه را از نو تحکیم کنند. این شاید خبر دشواری برای اسرائیل باشد چون قدرت ایران افزایش یافته و اشاره رهبران ایران به کردستان به عنوان «اسرائیل دوم» در کنار پخش تئوری‌های توطئه توسط رسانه‌های ترکیه راجع به نقش داشتن موساد در رفراندوم کردستان تاکیدی است بر ادامه مخالفت‌های منطقه با اسرائیل. سوال این‌جا است که آیا روسیه و عربستان عنصر موازنه‌ای در مقابل گرم شدن روابط بین آنکارا و تهران خواهند بود یا نه. در هر دو مورد به نظر می‌رسد قدرت‌های منطقه‌ توجهی به سیاست آمریکا ندارند و این کشور را مثل گذشته حائز اهمیت نمی‌دانند.

مترجم: آرش عزیزی

Facebooktwittergoogle_plusmailFacebooktwittergoogle_plusmail

Telegram

ترجمه و ویرایش از ایران در جهان